ตอนนี้กระแสการประกันคุณภาพกำลังมาแรงในระดับอุดมศึกษานั้นมีความเคลื่อนไหวของมหาวิทยาลัยหลายแห่งในสังกัดทบวงมหาวิทยาลัย ตลอดจนสถาบันระดับอุมศึกษาในสังกัดกระทรวงศึกษา เช่น สถาบันราชภัฎ สถาบันเทคโนโลยีราชมงคลที่ต่างๆ ก็เข็น คู่มือคุณภาพ ออกมาเป็นการใหญ่ ไม่เว้นแต่สถาบันอุดมศึกษาเฉพาะทางในสังกัดกระทรวงอื่นๆ เช่น วิทยาลัยพยาบาลในสังกัดกระทรวงสาธารณสุข หรือโรงเรียนของเหล่าทัพในสังกัด กระทรวงกลาโหมก็ขยับเรื่องการประกันคูณภาพกันอย่างคึกคักพอสมควร
      ในระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานนั้นเล่า ก็มีการประกาศ "มาตรฐานการศึกษาขั้นพื้นฐาน" สิบกว่าด้าน พร้อม ตัวบ่งชี้ คุณภาพอีกค่อนร้อยเพื่อเป็นกรอบในการกำกับติดตาม และประเมินผงในโรงเรียนให้มีคุณภาพเช่นกัน
      และล่าสุดไม่กี่วันนี้เอง คณะรัฐมนตรีก็ได้เห็นชอบร่างพระราชกฤษฎีกาการจัดตั้ง "สำนักรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา" เป็นที่เรียบร้อยแล้ว โดยให้สำนักดังกล่าวเป็นองค์การมหาชนทำหน้าที่ กำกับดูแลให้มีการประกันคุณภาพโรงเรียนและสถานศึกษาทุกระดับ รวมถึงสถาบันอุดมศึกษาอย่างต่อเนื่องเพื่อรายงานต่อสาธารณชนให้ทราบ ดูเผินๆ ก็เหมือนกันว่าจากปีนี้ไปการศึกษาไทยคงเปี่ยมคุณภาพแน่ เพราะมองไปทางไหนก็เห็นแต่ระบบประกันคุณภาพ คู่มือคุณภาพ หน่วยงานประกันคุณภาพเต็มไปหมด แต่เรากำลังจะสำลักกระแสการประกันคุณภาพจนลืมความเป็นจริงบางอย่างเกี่ยวกับคำว่า "คุณภาพ" หรือเปล่า โดยเฉพาะคำว่าคุณภาพในบทบาทของโรงเรียน ของมหาวิทยาลัย ของสถาบันอุดมศึกษาซึ่งเต็มไปด้วยกระบวนการ "มนุษย์สัมพันธ์"
      เรากำลังลืมไปหรือเปล่าว่าโรงเรียนไม่ใช่โรงงานและมหาวิทยาลัยไม่ใช่บริษัทที่ใช้แนวคิด "เชิงระบบ" มาคุมคุณภาพวัตถุดิบ คุมกระบวนการผลิต แล้วก็หลุดพลั๊วะออกมาเป็นสินค้าหรือบริการที่มีคุณภาพได้เสมอไป
      หัวใจของการสร้างคนอยู่ที่ความรัก ความเมตตา ความผูกพันระหว่างครูกับศิษย์ กับการได้มีโอกาส "ฟัง-คิด-ถาม-เขียน" อย่างสม่ำเสมอ ภายใต้การกล่อมเกลาและแนะนำโดยครูที่รักศิษย์ โดยไม่ต้องมี "ระบบ" หรือ "เกณฑ์" เสมอไป เพราะอาศัย "ใจ" และ "ปัญญา" ของครูเป็นสื่อกลาง
      หัวใจของคูณภาพของโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยจึงอยู่ที่ "คน" "วัฒนธรรม" "จารีต" และ "ค่านิยม" มากกว่า "ระบบ" "เกณฑ์" "ดัชนี" หรือ "คู่มือ" แต่สิ่งที่เห็นอยู่ในปัจจุบันกลับดูตรงกันข้ามกับหัวใจที่แท้ของคุณภาพการศึกษา

• เรากำลังเริ่มต้น "กองกระดาษ" ด้วยการคิดค้นแบบฟอร์ม แบบวัด แบบประเมินมากมากให้ครู อาจารย์ และบุคลากรระดมกรอก ด้วยเชื่อว่ากระดาษที่ถูกกรอกเหล่านั้นจะชี้ปัญหาและทางพัฒนาคุณภาพได้
• เรากำลังเล่นเกมส์ "เติมคำในช่องว่าง กับแบบฟอร์มและ "คู่มือคุณภาพ" มากมายโดยไม่แน่ใจว่าสิงที่เติมลงไปในช่องว่างนั้นบ่งบอกคุณภาพจริงๆ เพียงไร
• เรามีคู่มือคุณภาพกันเป็นตั้งๆ โดยไม่เคยหยุดคิดด้วยซ้ำว่า "คุณภาพ" หมายความว่าอย่างไร หรือเป็นคุณภาพในสายตาของใคร ของเด็กๆ นิสิตนักศึกษา ของพ่อแม่ ของชุมชน ของนายจ้าง หรือเป็นเพียงคุณภาพในมุมมองแคบๆ ในสายตาของผู้บริหารที่ห่วงแต่จะสอนเด็กให้ได้มากๆ เพื่อที่จะได้งบเยอะๆ ได้เลื่อนขั้นไวๆ
• เรามองคุณภาพเป็นเป้าหมายที่จะต้องบรรลุให้ได้ป้ายได้การรับรองจนลืมไปหรือเปล่าว่าคุณภาพในยุคนี้หมายถึงการไม่หยุดอยู่กับที่ แต่ต้องพัฒนาตนเองตลอดเป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้ด้วย
• เราห่วงแต่จะประกันคุณภาพเอาใจหน่วยงานกลาง หรือกระทรวง จนลืมห่วง "อัตลักษณ์" ของตนเองและท้องถิ่นหรือเปล่า เราจะประกันคุณภาพเอาใจใครบางคนในกระทรวง หรือเพื่อใครๆ อีกหลายคนในท้องถิ่นเรา

      ขอเราจงมาช่วยกันพินิจ-พิจารณ์ เรื่องการประกันคุณภาพสถานศึกษากันบ้างเถิด อย่าให้กระแสการประกันคุณภาพพัดเราหลงทางไปจากอุดมคติที่แท้จริงของการศึกษาเลย

      *โปรดติดตาม "จดหมายเปิดผนึกถึงประชาชนคนไทย" ฉบับที่ 44 ได้ ในวันจันทร์ที่ 4 กันยายน 2543

---

ทุกความคิดมีคุณค่าร่วมแลกเปลี่ยนความคิดด้านการศึกษา ที่กระดานข่าว http://thaiedu.tfb.co.th